კონსტანტინე გამსახურსია განხილვა

წიგნი, რომელზედაც ვიწყებთ საუბარს, ნახევარ საუკუნეზე მეტია ჩვენი სულიერი ნათესაობის მყარ ხიდადაა გადებული. "დიდოსტატის მარჯვენის" დაწერიდან (1939. წ) დღემდე, ვინ იცის, რამდენ მკითხველს დასთენებია შორენასა და არსაკიძის გაუხარელი სიყვარულისა და ადრე შეწყვეტილი სიცოცხლის გამო გულშეძრულს. რამდენი თანალმობი ჰყოლია მეფეთმეფე გიორგი პირველის სულიერ ტანჯვას თუ ტიტანურ ძალისხმევას მამულისათვის. ანთებულან ზვიად ერისთავის სიმტკიცით და მოხიბლულან გირშელის ძალგულოვნებითა თუ ალალმართლობით. რამდენს ასწეწია სული თავკერძა ქართველების მიერ მოძმის მოსაკვდინებლად აკვნესებულ ხმალთა ექოთი. „დიდოსტატის კონსტანტინეს მარჯვენა“ ძველი საქართველოსა და ძლიერი ვნებებით ატანილი ქართველების მონატრებაა. ეს წიგნი მომდევნო თაობებსაც ასევე წარმატებით შეაბრუნებინებს მზერას ჩვენი შორეული წარსულისაკენ, რათა გაახსენოს ვინ არიან, ვისი გორისანი, ვისი ძვლებით გაპოხიერებულ მიწაზე დააბიჯებენ. ვისი ტანჯული სულია დავანებული იმ ეკლესია-მონასტრებში, სადაც პირჯვრის გადასაწერად უნდა შეიარონ... არაფერია უფრო ლირიკული თაობათა გადაძახილში, ვიდრე ის, როცა ღრმად მოხუცებული იდუმალი უჭვრეტს ახლადშეღერებულ შვილთაშვილს, რომელიც სწორედ ისეთივე ანთებული თვალებით ჩაჰკირკიტებს წიგნს, იმავე ვნებებით შეპყრობილი გადასახლებულა მწერლის მიერ შექმნილ ახალ სამყაროში, როგორც ეს ამ უკანასკნელს განუცდია მის ასაკში, იმავე წიგნის კითხვისას, ოდესღაც, ძალიან დიდი ხნის წინათ. წორედ ეს არის მწერლის უკვდავება. სხვა ყველაფერი, მის სახელთან დაკავშირებული, დროებითია და წარმავალი... პროლოგი და ბოლოთქმა ანუ "დიდოსტარის მარჯვენის" დაწერის დრო ორიოდე სიტყვა სწორედ დროებითსა და წარმავალზე. ნაწარმოებს უძღვის პროლოგი და ერთვის ბოლოთქმა. როგორც წესი, ლიტერატურაში პროლოგსა და ეპილოგის განსაზღვრული დატვირთვა აქვს. შუა საუკუნეების მწერლობაში, ერთსაცა და მეორესაც მკაცრი ეტიკეტი განსაზღვრავდა. პროლოგი - შემოქმედის პოეტიკის განსაზღვრის, მისი მრწამსის გადმოცემის, ნაწარმოების ადრესატისადმი მიძღვნის ფუნქციას ასრულებდა. ეპილოგი კი აგვირგვინებდა თხზულების რაობას. შემდგომ ეს ეტიკეტი დაირღვა, მაგრამ პროლოგსა და ეპილოგს თუკი მაინც მიმართავდა მწერალი, მიმართავდა ისევ მხატვრული ამოცანის უკეთ გააზრებიდან გამომდინარე. კონსტანტინე გამსახურდია „დიდოსტატის მარჯვენას“ ჩვენი საუკუნის 30-იან წლებში, ბოლშევიკურ-ტირანულ ეპოქაში წერდა. ამ დროისათვის, ისე როგორც ყველაფერმა ღირებულმა, ამ უწყინარმა ლიტერატურულმა ცნებებმაც, პროლოგმა და ეპილოგმა თავისი ფუნქციის საწინააღმდეგო, ანუ კარიკატურული შინაარსი შეიძინა. თვალსაჩინოებისათვის ორიოდე მაგალითი გავიხსენოთ. თუ ადრე მატეო ფალკონემ შვილს უცხო და უცნობი ადამიანების დაბეზღებისათვის ტყვია ესროლა, ახალ დროში პავლიკ მოროზოვი საკუთარი მამის გაცემისათვის გმირად მოინათლა მთელს საბჭოეთში. ოთარაანთ ქვრივის გიორგის თუ ადრე თავადის ქალის სიყვარული მამაკაცურ ვნებად ეთვლებოდა, ახალ დროში მდიდრის ქალიშვილზე შეყვარებული ბოგანო, მაშინ ჩაითვლებოდა ნამდვილ მამაკაცად, თუ თავის საყვარელს ჭიტლაყს ამოჰკრავდა და ასე დათრგუნავდა სენტიმენტალურ გრძნობას ახალ ადამიანად „მოქცეული“. ერთი სიტყვით, არ გაგიკვირდეთ, თუ იმ უცნაურ ხანაში უწყინარმა პროლოგ-ეპილოგმაც მათთვის გაუგონარი მისია იტვირთეს. კერძოდ მწერლებმა მათ მხატვრული ამოცანის გაშიფვრის ნაცვლად, იძულებით, მხატვრული ამოცანის გაბუნდოვანება ან, უბრალოდ, თავის მართლების მისია დააკისრეს. არათუ მწერლობაში, ასე იყო ხელოვნების ყველა დარგში. ასე იყო მეცნიერებაშიც, ყოველგვარი შესავალი ძაღლისთვის მისაგდები ლუკმის როლს ასრულებდა, რათა მშვიდობიანად, ბარკლის გამოგლეჯის გარეშე გაგევლო.. მკვლევარს კომბოსტოს ჩითილების ახალი ჯიშის გამოყვანის მეთოდი რომ აღეწერა, შესავალში აუცილებლად მარქსი, ენგელსი, ლენინი ან სტალინი, ანდა ყველა ერთად უნდა ექო, როგორც დიდი მეკომბოსტოეები... ახლა წარმოიდგინეთ მწერალი, რომელიც დიდი საქართველოს მონატრებაზე და ნაციონალური გმირების ფართო გალერეაზე რომანის დაწერას განიზრახავდა იმ დროში, როცა წარსულისაკენ გახედვა მხოლოდ ამ წარსულის ლანძღვა-გინებისათვის შეიძლებოდა. „დიდოსტატის მარჯვენა" არა მხოლოდ მხატვრული შედევრია, არამედ იმ დროისათვის მისი შექმნა მოქალაქეობრივი გაბედულების ნიმუშიც იყო. პროლოგში არის აბზაცი, რომელიც ავგაროზივით მოიშველია მწერალმა, ეპოქის ავთვალთათვის რომ აერიდებინა თავიცა და საკუთარი რომანიც. სვეტიცხოვლის ტალანებში ჩრდილივით მორიალე თეთრწვერა ექვთიმე ასე ეუბნება მწერალს: „საუკუნე აწვიმდა ტაძარს, ახალ დროშიაც კაცს არ მოჰგონებია მისი შეკეთება, მხოლოდ საბჭოთა ხელისუფლებამ, ვენაცვალე მას, გადაახურვინა იგი წრეულს და გალავნის ქონგურები შეაკეთეს". ვინც იმ ეპოქას (ტაძართა ნგრევის ხანას) და კონსტანტინე გამსახურდიას ბიოგრაფიას კარგად იცნობს, შეუძლებელია ამ სტრიქონებმა და განსაკუთრებით ძალით მოთრეულმა ჩართულმა ფრაზამ „ევნაცვალე მას“ ღიმი არ მოჰგვაროს.. დაისტამბა რომანი, მართლმადიდებლური ბიზანტიისადმი (იგულისხმეთ მართლმადიდებლური რუსეთისადმი) წინააღმდეგობის სულით გაჟღენთილი და როგორც მოსალოდნელი იყო, ფხიზელ თვალს არ გამოჰპარვია ქვეტექსტები. შესაბამისი იყო დაქირავებული კრიტიკის რეაქციაც და მწერალი იძულებული გახდა მეორე გამოცემისათვის ბოლოთქმა ანუ თავის მართლება დაერთო. „ფარსმანის სოფისტურმა პარადოქსებმა საბაბი მისცა ზოგიერთს, ჩემთვის დაებრალებინა, თითქოს საბჭოურ სინამდვილეში მეკისროს სახელმწიფოს შეკვეთის უარყოფა საერთოდ, უთუოდ სასაცილოა ამგვარი მტკიცება“.