ცოლი ანუ ჩემი თავგადასავალი

თქმული თანდილა არაგველისა. I ვის რაში ეპრიანება ჩემი თავგადასავალი? ასე ვსთქვი, როცა ავიღე ხელში საწერად კალამი. მაგრამ რა მექნა, მკვდარს გულსა ვერსით ვუპოვნე წამალი. ჭირის თქმით, გამიგონია, ძველის-ძველადვე თქმულია, – ჭირი ქარვდება და კაცსა თურმე ურჩება წყლულია. ნუ კი დამძრახავთ, თუ სიტყვა ვერა ვსთქვი მოკაზმულია. მაინც ვეცდები მოგითხრათ ჩემი ამბავი სრულია, სიტკბო ქცეული შხამადა, სიამე დაკარგულია. ვეღარ მშველიან ნაცნობნი, ვერც ძმები, ვეღარც ფულია, თითით უღერენ ჩემზედა ქართველ-სომეხი-ურია. ამბობენ: რაღა კაცია, ქუდი რისთვისღა ჰხურია? და ყველა ცდილობს იმასა, რომ ამომაძროს სულია. რისათვის? რადა? გაგება არავის მოუსურვია… ჭორებს რად მისდევთ, გიამბობთ, კარგა დამიგდეთ ყურია, და თუ დარწმუნდით ვსტყუივარ, შემმურეთ შესამურია. II ყმაწვილად ვიყავ ჯერ ისევ, ახლად წვერ-დაწამებული, მყავს მეგობრები მრავალი, ვიყავი გახარებული იმათთან ყოფნა-ქეიფით. არ ვიყავ შეყვარებული, მხოლოდ ეს მაკლდა და ამ მხრივ გრძნობები აზღვავებული ეძებდა ტრფობის საგანსა ყოველგან სოფელ-დაბადა. ვაი ჩემს გაჩენის დღესა, ღმერთმა რისათვის დამბადა, თუ დღენი ჩემის სიცოცხლის უნდა დავლიო შავადა, – პირზედა ღიმილ-ჩამკვდარი, ვიყო სულ-გულით ავადა?! ნუ მიენდობით დიაცსა, მის ერთგულების ფიცილსა, ნურც ხვევნა-კოცნას, – ცრუვია, ნურც იმის კისკის-სიცილსა: შენ რომ გიცინის, იმავ დროს სხვასაც დაუწყებს ღიმილსა. დაგიგებს ეკლის ლოგინსა, ეკლის დაგხურავს საბანსა, რომ არ გეგონოს, ერთს წამში შეჰქმნის საზღაპრო ამბავსა. დაგაწყევლინებს დედის მკერდს, თავის ბედს, თავის აკვანსა. III მომწყინდა ქალაქში ყოფნა, ზურნა-დუდუკით ქეიფი. ცხენს შევჯე აბჯრით მორთული, თავი მეგონა ნეიბი, და წამოვისხი ნაბადი, მგზავრისა საბან-ლეიბი. ვიფიქრე სოფლების ნახვა, ჩემი მშობელი ქვეყნისა, წყალ-ჭალა, მინდორ-ველების, კავკასიონის ქედისა. ერთგან მამიდა მეგულვის, სხვაგან მიმელის დეიდა, – ნათლია-ნათლიმამები არაგვის პირზე, ზევითა. დროც შევურჩიე საფერი: პირველ მაისის რიცხვები, – ტყე ჰყვავის თეთრად და წითლად, ამწვანებულა მინდვრები; არ იყო ცოლის შერთვისა არ ამეშალა ფიქრები! მთა-ბარი ჰყვავის, – ვამბობდი: – რას ამბავს არის ბუნება? ჟივილ-ხივილი ფრინველთა სიყვარულს ჩამეუბნება. ყველას ტოლი ჰყავ და სწორი ერთურთის შემაქცევრადა. მარტოკა, ოხერ-ტიალად ვეხეტებოდე მე რადა? ყვავილი ყვავილთან ჰყვავის, ტოლთან სიცოცხლე სწყურია. ფრინველთ, მცენარეთ ცხოვრება გამიხდა შესაშურია. ბუნების სიმშვენიერემ ამაგზნო, ამიყოლია. მეცა ვსთქვი: კაცი არ ვარგა, თუ ტოლი არა ჰყოლია. მივდივარ, თანაც ვიძახი – უნდა შავირთო ცოლია. თუ ვინმე შემხვდა ლამაზი და მომივიდა თვალშია. მზითევს არ დავსდევ, ეს ფიქრი მიტრიალებდა თავშია. საცა კი სოფელში მივედ, ყველგან დამიხვდნენ ძმურადა: მიკლავენ ვარიეებსა, ღვინოს მასმევენ უხვადა, თან იმასაცა მკითხავენ, ქალაქით მოვედ თუ რადა? ქართველთა მასპინძლობასა რა ქება უნდა, დიდება, გააჩენს გაუჩენელსა კაცი საითაც იქნება. არ იმჩნევს სიღარიბესა, როგორც მდიდარი გიხვდება, თვალ-წარბში უცქერს სტუმარსა, რა ჰსურს, მაშინვე მიჰხვდება. წყალი, ნადგომი ერთს ადგილს, ხომ კარგად იცით, შმორდება. მოყვარეც მოყვრისთვის ძვირობს, ძვირად რომ ჰნახავს, – ჰშორდება. თქმულია: ოქროდ სტუმარი მხოლოდ დილითა ჩნეულა, თუ დიდხანს დასცალებია – მაშინ სპილენძად ქცეულა. მეც ეს ვიცოდი და მიტომ დიდხანს არსადა ვრჩებოდი… მასპინძელს მადლსა ვუხდიდი, თავის ლურჯაზე ვჯდებოდი და, როგორც ვინმე რაინდი, მალე გზას გავუდგებოდი. ხურჯინში მიძე საგძალი: პური, მოთალი, სათალი, კახურით სავსე ტიკჭორა, ვიჩინის ჩამონათალი. IV მივისწრაფები არანისს, იქ მეგულება ძმობილი. კაცია, კეთილშობილი, გულ-უხვ მასპინძლად ცნობილი. მივდივარ არაგვის პირ-პირ, ვუცქერ მთებსა და ჭალებსა, – ტურფად შემკობილს ბუნებას ვეღარ ვაშორებ თვალებსა. მხარზედა კოკა-შედგმულსა გზა-გზა ვხვდებოდი ქალებსა, ჯეირნებივით მალხაზებს, ფეხ-შიშველ, წითელ კაბებსა. სოფლისკენ ეშურებიან, მგზავრს უმალავენ სახესა. რა მნახეს უცხო-ქვეყნელი, სიარულს მოუმატესა. მე ლურჯას მოვათამაშებ, პირიდან ისვრის ქაფებსა. შევხედე, ზევიდან მოდის სუფთად ჩაცმული მგზავრია. ეგ აზნაური იქნება, – თავში მიელავს აზრია. მოაკუნკრუხებს მერანსა, ვით აზნაურის წესია. შორიდან მსინჯავს თვალითა, მიცქერის თითქო ქეცია. მომიახლოვდა, რა მიცნო, მიძახა – გამარჯობაო, – გაგიმარჯოსო, – მივუგე, შემდეგ გავაბით ბჭობაო და გავაახლეთ ხელდახელ ჩვენ ერთმანეთის ცნობაო. იქვე მწვანეზე გადმოვხდით, ხელად გავშალეთ სუფრაო. ამაზე მეტი, ხომ იცით, ზანდუკელს რაღა უნდაო? როს შევახურე ღვინითა, მოხსნა სიცრუის გუდაო, ნათქვამის დასამტკიცებლად წინ ღმერთი დაიყუდაო. ამბობს: არანისს მათ გვარმა სით, როგორ დაიბუდაო. თავის წინაპართ ქებასა ათასჯერ დაუბრუნდაო. მოყვარეს როგორ ჰმოყვრობდენ, მტერს მიაყარეს გუნდაო, და დღეს კი ბედმა უმუხთლა, მათ ყოფნა გაუცრუვდაო. აგვაჭიკჭიკა ღვინომა, დავძახეთ მრავალ-ჟამიერ და სადღეგრძელო გავაბით ათას მხრივ, იმერ-ამიერ. მას დაავიწყდა მგზავრობა, ნადიმს აგრძელებს ხანიერ. დღე მიიწურა, მზე ჩადის, დაგვიღამდება წამიერ. ეს ორივემაც ვიგრძენით, გავიგეთ წასვლის ხანია. – უნდა მეწვიო ამაღამ,